پایه یازدهم

درس اول: آفرینش کیهان و تکوین زمین

حرکت وضعی: چرخش زمین به دور محورش را حرکت وضعی می‌گویند.

حرکت انتقالی: به گردش زمین بر روی مدار بیضوی به دور خورشید، حرکت انتقالی گفته می‌شود.

واحد نجومی: میانگین فاصله خورشید از زمین، حدود 150 میلیون کیلومتر است که به آن، یک واحد نجومی می‌گویند.

تعیین سن نسبی: در این روش، ترتیب تقدم، تاخر و همزمانی وقوع پدیده‌ها نسبت به یکدیگر مشخص می‌شود.

تعیین سن مطلق(پرتوسنجی): در این روش، سن واقعی نمونه‌ها با استفاده از عناصر پرتوزا اندازه‌گیری می‌شود.

درس دوم: منابع‌معدنی و ذخایر انرژی، زیربنای تمدن و توسعه

بی‌هنجاری‌ها: اگر در منطقه‌ای، غلظت عناصر از میانگین کلارک بالاتر باشد، بی‌هنجاری مثبت و اگر غلظت آنها از میانگین، پایین‌تر باشد، آن را بی‌هنجاری منفی می‌نامند.

سیلیکات‌ها: کانی‌هایی هستند که بیش از 90 درصد از پوسته زمین را تشکیل می‌دهند و در ترکیب شیمیایی خود، بنیان سیلیکاتی دارند.

کانی‌های غیر سیلیکاتی: گروهی از کانی‌ها هستند که در ترکیب خود، فاقد بنیان سیلیکاتی هستند. این کانی‌ها نیز در انواع سنگ‌ها یافت می‌شوند.

کانه: به گروهی از کانی‌ها که در آن یک فلز ارزشمند اقتصادی وجود دارد، کانه اطلاق می‌شود.

- سنگ‌معدن یا کانسنگ از دو بخش تشکیل‌شده‌است: کانه بخش ارزشمند آن است و باطله به موادی گفته می‌شود که ارزش اقتصادی قابل توجهی ندارند.

کانسار: به مناطقی از پوسته زمین که شاهد بی‌هنجاری مثبت یک عنصر در زمین هستیم، به طوری که استخراج آن عنصر از لحاظ اقتصادی مقرون‌ به‌ صرفه باشد، کانسار گفته می‌شود.

سنگ‌ها و کانی‌های صنعتی: افزون بر کانسنگ‌ها، موادمعدنی دیگری هم برای کاربرد‌های صنعتی یا روزمره استخراج می‌شوند که فلزی نیستند. به این نوع سنگ‌ها و کانی‌های غیرفلزی، سنگ‌ها و کانی‌های صنعتی نیز می‌گویند.

کانسنگ‌های ماگمایی: به کانسنگ‌هایی گفته می‌شود که می‌توانند از یک ماگمای در حال سرد شدن تشکیل شوند. با سرد شدن و تبلور یک ماگما، این عناصر که چگالی نسبتا بالایی دارند، در بخش زیرین ماگما ته‌نشین می‌شوند و این کانسنگ‌هارا می‌سازند.

کانسنگ‌های گرمایی: به دلیل شیب زمین گرمایی و یا توده‌های مذاب، دمای آب در این منطقه افزایش می یابد. این امر موجب انحلال برخی از عناصر در آب می‌شود. این آب‌ها، برخی عناصر را به شکل کانسنگ در داخل شکستگی‌های سنگ ته‌نشین می‌کنند و رگه های معدنی را می‌سازند. از آنجا که عامل تشکیل این کانسنگ‌ها، آب گرم است، کانسنگ‌های گرمابی نامیده می‌شوند.

شیب زمین گرمایی: در پوسته زمین، به ازای هر 100 متر افزایش عمق، دما 3 درجه سانتی‌گراد افزایش می‌یابد و به این تغییرات دما در پوسته زمین، شیب زمین گرمایی می‌گویند.

کانه‌آرایی (فراوری): به فرایند جداسازی کانی‌های مفید اقتصادی از باطله، کانه‌آرایی موادمعدنی گفته می‌شود.

کنسانتره: به محصول نهایی یا همان کانه جدا شده از کانسنگ گفته می‌شود.

گوهر ها و جواهرات: شامل سنگ‌ها و کانی‌های قیمتی و نیمه قیمتی است که به دلیل زیبایی، درخشش، سختی زیاد، رنگ و کمیاب بودن از سایر کانی‌ها و سنگ‌ها متمایز هستند.

نفت و گاز: هیدروکربن‌هایی هتسند که به طور طبیعی، به صورت مایع، گاز و نیمه‌جامد، در زمین وجود دارند.

مهاجرت اولیه: نفت و گازی که در سنگ مادر تشکیل می‌شود، همراه با آب دریا که از زمان رسوب‌گذاری در سنگ به دام افتاده، ناشی از فشار طبقات فوقانی، از طریق نفوذپذیری سنگ‌ها، به سمت بالا و اطراف حرکت می‌کند که به آن مهاجرت اولیه نفت می‌گویند.

مهاجرت ثانویه: در داخل سنگ مخزن، به دلیل اختلاف چگالی، آب شور، نفت و گاز از هم جدا می‌شوند که به این جدایش، مهاجرت ثانویه گفته می‌شود.

زغال سنگ: یک سوخت فسیلی جامد است که از موادآلی در محیط‌های خشکی به وجود می‌آید. این موادآلی، بیشتر از گیاهان جنگل حاصل می‌شوند.

تورب: نام نوعی زغال نارس

درس سوم: منابع آب و خاک

برگاب: بخشی از بارش ها در یک حوضه آبریز، قبل از رسیدن به سطح زمین، توسط شاخ و برگ گیاهان گرفته می شود و برگاب را به وجود می آورد.

آبدهی: آبدهی (دبی) عبارت است از، حجم آبی کخ در واحد زمان (ثانیه) از مقطع عرضی رودخانه عبور می کند.

آب های زیرزمینی: آبی است که در منافذ و فضاهای خالی لایه های نزدیک به سطح زمین جمع می شود و از طریق چاه، چشمه و قنات، قابل بهره برداری می گردد.

منطقه تهویه:در هنگام نفوذ آب به داخل زمین، بخشی از آب نفوذی به سطح ذرات خاک یا سنگ می چسبد، به طوری که منافذ و فضا های خالی، توسط آب و هوا پر میشود و منطقه تهویه شکل میگیرد.

منطقه اشباع: بخشی از آب نفوذی، به طرف عمق بیشتر حرکت میکند تا به سنگ بستر برسد، و منطقه ی اشباع را ایجاد میکند. تمام فضاهای خالی منطقه اشباع، توسط آب پر شده است.

سطح ایستابی: سطح بالایی منطقه ی اشباع، سطح ایستابی است.

چشمه و برکه: هنگامی که سطح ایستابی با سطح زمین برخورد کند، آب زیرزمینی به صورت چشمه و گاهی برکه در سطح زمین ظاهر میشود.

باتلاق و شوره‌زار: در صورتی که سطح ایستابی بر سطح زمین منطبق شود یا در نزدیکی آن قرار گیرد، باتلاق یا شوره زار تشکیل میشود.

درصد تخلخل آبخوان: بیانگر مقدار آبی است که میتواند در آن ذخیره شود.

نفوذ پذیری: نشانگر توانایی آبخوان در انتقال و هدایت آب می باشد.

آب تجدید پذیر:آبی ایت که در مقیاس زمانی معین، پس از مصرف انسان، از طریق چرخه آب، جایگزین میشود.

آب تجدید ناپذیر: به بخشی از ذخایر آب گفته میشود که پس از مصرف، جایگزین نمیشوند.

آب های فسیلی: به آب هایی گفته میشود که در طی چند هزار سال گذشته در اعماق زیاد محبوس شده اند و در چرخه آب قرار ندارند.

بیلان (ترازنامه) آب: طبق اصل بقای جرم، بیان میدارد که تغیراتی که در حجم آب داخل ابخوان اتفاق می افتد، با اختلاف اب ورودی و خروجی از ان برابر است و به این ترتیب محاسبه میشود.

حالت نقطه ای آلودگی: مواد آلوده کننده از یک نقطه مشخص، مانند یک چاه فاضلاب (چاه جذبی)، به طور مستقیم وارد اب زیرزمینی می شوند.

حالت غیر نقطه ای آلودگی: مواد آلوده کننده به وسیل رواناب های آلوده از سطح مراتع و یا زمین های کشاورزی به زمین نفوذ کرده و وارد آب زیرزمینی می شوند.

حریم کمی منابع آب: بر اساس شعاع تاثیر دو چاه در نظر گرفته میشود که حدود 500 متر است.

حریم کیفی منابع اب: این حریم برای چاه های تامین کننده اب شرب، به صورت پهنه های حفاظتی تعریف میشود. منظور از پهنه های حفاظتی، محدوده ای در اطراف چاه است که آلاینده قبل از رسیده به چاه از بین می رود.

خاک: محصول بدست آمده از هوازدگی و خرد شدن سنگ ها

نیم رخ خاک:به مقطع عمودی خاک از سطح زمین تا سنگ بستر که افق های مختلف خاک در آن قابل مشاهده می باشد، نیم رخ خاک می گویند.

خاک حاصلخیز: در کشاورزی به خاکی حاصلخیز گفته میشود که موجب رشد بیشتر گیاه شود.

فرسایش: فرایندی مداوم است که طی آن، ذرات خاک از بستر اصلی خود جدا و به کمک عوامل انتقال دهنده به مکان دیگری حمل می شود.

درس چهارم: زمین شناسی و سازه های مهندسی

سازه: پروژه‌های عمرانی مانند سد، نیروگاه، بزرگراه، پل، مجتمع های تجاری و مکسونی، برج‌ها و... را سازه می‌نامند.

تنش: هر گاه سنگ، تحت تاثیر نیرویی از خارج قرار گیرد، در داخل سنگ نیز نیرویی بر واحد سطح وارد می‌شود که تنش نام دارد.

مقاومت سنگ: عبارت‌ است از حداکثر تنش یا ترکیبی از تنش‌ها که سنگ می‌تواند تحمل کند، بدون آن که بشکند.

رفتار کش‌سان (الاستیک): با اعمال تنش، سنگ‌ها دچار تغییر شکل می‌شوند و با ربع تنش، به حالت اولیه خود باز می‌گردند.

رفتار شکننده: اگر تنش ناگهانی و از حد مقاومت سنگ بیشتر شود، سنگ دچار شکستگی می‌شود و درزه‌ها و گسل‌ها را به‌وجود می‌آورد.

رفتار خمیرسان (پلاستیک): پس از رفع تنش، سنگ‌های تغییر شکل یافته، به طور کامل به حالت اولیه خود برنمی‌گردند.

سنگ های کربناتی: به سنگ های رسوبی گفته می‌شود که بیش از 50 درصد آنها کانی‌های کربناتی (کلسیت و دولومیت) باشد.

سد: سازه‌‎ای است که به منظور ذخیره آب، مهار سیلاب، تامین آب شرب، تامین آب کشاورزی و همچنین تولید نیروی الکتریسیته احداث می‌شود.

امتداد لایه: فصل مشترک یک صفحه افقی با سطح هر لایه را امتداد آن لایه گویند و آن را با زاویه‌ای که نسبت به شمال یا جنوب می‌سازد، مشخص می‌کنند.

شیب لایه: زاویه‌ای است که سطح لایه یا سطح افق می‌سازد. شیب لایه بین صفر (لایه‌های افقی) تا 90 درجه (لایه‌های قائم) تغییر می‌کند.

تونل‌ها: به منظور حمل و نقل، انتقال آب، انتقال فاضلاب یا استخراج مواد معدنی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مُغارها: فضاهای زیرزمینی بزرگتری – نسبت به تونل‌ها – هستند که برای ایجاد تاسیسات زیرزمینی مانند نیروگاه‌ها، ایستگاه‌های مترو، ذخیره نفت و یا موارد دیگر استفاده می‌شوند.

ترانشه (ژرف‌ناوه): به فرورفتگی طبیعی یا مصنوعی در سطح زمین گفته می‌شود که ژرفای آن از پهنایش بیشتر (طویل و عمیق) است.

خاک‌های ریزدانه: خاکی که اندازه ذراتش کوچکتر از 0.075 میلی‌متر است. مانند رس و لای

خاک‌های درشت‌دانه: خاکی که اندازه ذراتش بزرگ‌تر از 0.075 میلی‌متر است. مانند ماسه و شن

فصل پنجم: زمین شناسی و سلامت

آرسنیک: عنصری غیر ضروری و سمی است. منشا زمین زاد دارد و در برخی سنگ ها مانند سنگ های آتشفشانی، با بیهنجاری مثبت دیده میشود.مهم ترین روش انتقال آن از طریق آب ها است. از جمله عوارش ان برای بدن انسان، میتوان به لکه های پوستی، سخت شدن و شاخی شدن کف دست و پا، دیابت و سرطان پوست اشاره کرد.

کادمیم: عنصری سمی و سرطان زا است. در کانسنگ های سولفیدی یافت میشود. مهم ترین منشا آن در معادن روی و سرب است. از طری قگیاهان خوراکی و اب وارد بدن میشود.

جیوه:عنصری سمی است. از سنگ های آتشفشانی، چشمه های آب گرم، در طی جداسازی مواد معدنی و جداسازی طلا از کانسنگ آن بدست می آید. موجب آسیب دیدن دستگاه گوارشی، عصبی و ایمنی می شود.

فلئور: عنصری اساسی است. کمبود یا مصرف زیاد آن هر دو باعث بروز بیماری میشود. منشا اصلی ورود آن به بدن از طریق نوشیدن آب است.

سلنیم: عنصر اساسی و ضد سرطان است. در کانی های سولفیدی، معادن طلا و نقره، چشمه های آب گرم، سنگ های آتشفشانی و خاک حاصل از انها به وفور یافت میشود. منشا اصلی ان خاک است و مسیر ورود آن به بدن، از طریق گیاهان است.

روی: عنصری فلزی مهم، جزئی، اساسی و زمین زاد است. بیشتر از طریق گیاهان وارد بدن انسان میشود. در کانی های سولفیدی، سنگ های آهکی و برخی سنگ های آتشفشانی نیز یافت میشود. کمبود روی باعث کوتاهی قد و اختلال در سیستم ایمنی بدن میشود. افزایش روی نیز میتواند باعث کم خونی و مرگ شود.

فصل ششم: پویایی زمین

کانون زمین لرزه: محلی درون زمین است که انرژی ذخیره شده از آنجا آزاد می شود.

مرکز سطحی زمین لرزه: نقطه ای در سطح زمین است که در بالای کانون زمین لرزه قرار دارد. این مرکز مترین فاصله را از کانون زمین لرزه دارد.

امواج درونی: این اموا در کانون زمین لرزه ایجاد می شوند و در داخل زمین منتشر می گردند و شامل امواج S و P می باشند.

موج P (اولیه – طولی): این موج بیشترین سرعت را دارد، به همین دلیل اولین موجی است که توسط دستگاه لرزه نگار ثبت میشود. این موج از محیط های جامد، مایع و گاز عبور میکند. هر چه سنگ ها متراکم تر باشند، این موج سرعت بیشتری خواهد داشت.

موج S (ثانویه – عرضی): این موج بعد از موج P، توسط لرزه نگار ها ثبت میشودو این موج فقط از محیط های جامد عبور می کند.

امواج سطحی: این امواج در کانون تولید نمی شوند؛ بلکه از برخورد اموا درونی با فصل مشترک لایه ها و سطح زمین ایجاد می شوند.

موج L: جزو امواج سطحی است و پس از موج S به ثبت می رسد.

موج R: مانند حرکت امواج دریا ذرات را در یک مدار دایره ای به ارتعاش در می اورد. البته در موج ریلی، جهت حرکت دایره ای مخالف جهت حرکت امواج دریاست. عمق نفوذ و تاثیر امواج ریلی مانند امواج دریا محدود است و از سطح به عمق کاهش پیدا می کند.

شدت زمین لرزه: این مقیاس بر اساس میزان خرابی ها در هر زمین لرزه بیان میشود. در واقع شدت زمین لرزه، یک مقیاس مشاهده ای است که بدون استفاده از دستگاه و ابزار اندازه گیری، به توضیف میزان خرابی های ناشی از زمین لرزه می پردازد.

بزرگی زمین لرزه: بزرگی زمین لرزه، بر اساس مقدار انرژی آزاد شده از زمین لرزه محاسبه میشود. این بزرگی به کمک اطلاعات لرزه نگار تعیین میشود و واحد اندازه گیری آن ریشتر است.

ریشتر: لگاریتم (Log) بزرگترین دامنه موجی است که در فاصله ی یک صد کیلومتری از مرکز یک زمین لرزه، توسط لرزه نگار استاندارد ثبت شده باشد.

پیش نشانگر: به برخی از علائم و نشانه ها که بتوان با استفاده از انها وقوع زمین لرزه را پیشی بینی کرد، پیش نشانگر گفته میشود.

تاقدیس: در صورتی که لایه های سنگی طوری خم شوند که لایه های قدیمی تر در مرکز و اایه های جدید تر در حاشیه قرار گیرند، تاقدیس تشکیل میشود.

ناودیس: در صورتی که لایه های سنگی طوری خم شوند که لایه های جدید تر در مرکز و لایه های قدیمی تر در حاشیه چین قرار گیرند، ناودیس تشکیل میشود.

تفرا: به مواد آتشفشانی جامد که به صورت ذرات ریز و درشت بر اثر فعالیت آتشفشان به هوا پرتاب میشوند، تفرا می گوییم.

سنگ های آذرآواری: در آتشفشان های انفجاری دارای سیلیس فراوان، مواد جامد آتشفشانی به هوا پرتاب می شوند. با فرو نشینی انها بر سطح زمین، از به هم چسبیدن و سخت شدن این مواد گروهی از سنگ های آتشفشانی، به نام سنگ های آذر اواری تشکیل میشوند.

توف آتشفشانی: در صورتی که خاکستر آتشفشانی در محیط های دریایی کم عمق ته نشین شوند، توف آتشفشانی به وجود می آید.

گدازه: مواد مذابی هستند که از دهانه ی آتشفشان خارج میشوند.

فصل هفتم: زمین شناسی ایران

معیار های جست و جو: مجموعه شاخص هایی که برای جست و جوی مواد معدنی به کار می روند، معیار های جست و جو می نامند.

دماوند: بلند ترین قله آتشفشانی ایران است که در گذشته فعال بوده و آثار فعالیت های آن هنوز به صورت خروج گازهای گوگردی در دامنه های نزدیک دهانه آتشفشان دیده میشود.

ژئوپارک: یک محدوده مشخص است که در آن، میراث زمین شناختی با جاذبه های طبیعی و فرهنگی ویژه ای واقع شده است.